Hipoglikemia – objawy, przyczyny i co robić

Hipoglikemia, potocznie nazywana niedocukrzeniem, to stan, w którym stężenie glukozy we krwi spada poniżej wartości potrzebnej do prawidłowej pracy organizmu. Najczęściej dotyczy osób z cukrzycą leczonych insuliną lub niektórymi lekami doustnymi, ale może się zdarzyć także u ludzi zdrowych, na przykład po alkoholu czy długim wysiłku bez jedzenia.

Niedocukrzenie rozwija się zwykle szybko, a jego ciężka postać jest stanem zagrożenia życia. Dlatego warto znać pierwsze sygnały i wiedzieć, jak zareagować – zarówno wtedy, gdy dotyczy to nas samych, jak i kogoś obok.

Czym jest hipoglikemia i kiedy o niej mówimy

Glukoza to podstawowe paliwo dla komórek, a mózg jest szczególnie wrażliwy na jej niedobór. Organizm ma mechanizmy, które utrzymują poziom cukru w bezpiecznym zakresie – gdy glukozy brakuje, wątroba uwalnia jej zapasy, a hormony, takie jak glukagon i adrenalina, pomagają podnieść stężenie we krwi.

U osób z cukrzycą za niedocukrzenie zwykle uznaje się wynik pomiaru poniżej 70 mg/dl. Lekarze rozróżniają przy tym stopnie nasilenia, a o tym, czy epizod jest lekki, czy ciężki, decyduje przede wszystkim stan chorego – zwłaszcza to, czy potrzebuje pomocy innej osoby. U osób bez cukrzycy niskie wyniki interpretuje lekarz, biorąc pod uwagę objawy i okoliczności pomiaru.

Objawy niedocukrzenia

Objawy pojawiają się na ogół nagle i mogą narastać w ciągu kilku minut. U różnych osób wyglądają nieco inaczej, a ta sama osoba może odczuwać je inaczej w zależności od sytuacji.

Wczesne sygnały

• drżenie rąk, uczucie wewnętrznego roztrzęsienia,
• zimne poty, bladość skóry,
• kołatanie serca, przyspieszony puls,
• nagły, silny głód,
• niepokój, rozdrażnienie, niecierpliwość,
• mrowienie wokół ust.

Objawy ze strony układu nerwowego

• trudności z koncentracją, spowolnienie myślenia,
• zawroty i bóle głowy,
• zaburzenia widzenia, na przykład podwójne widzenie,
• niewyraźna mowa, chwiejny chód,
• dziwne zachowanie, splątanie, agresja,
• senność, a w ciężkich przypadkach drgawki i utrata przytomności.

Osoba w niedocukrzeniu bywa mylona z kimś nietrzeźwym, co może opóźnić udzielenie pomocy. Dlatego osoby z cukrzycą często noszą przy sobie informację o chorobie, a bliscy powinni wiedzieć, jak się zachować.

Hipoglikemia w nocy

Niedocukrzenie może wystąpić także podczas snu. Sygnałami bywają koszmary, mokra od potu pościel, poranny ból głowy i uczucie zmęczenia mimo przespanej nocy. Jeśli takie objawy się powtarzają, warto porozmawiać o nich z lekarzem.

Przyczyny hipoglikemii

Najczęściej niedocukrzenie jest skutkiem braku równowagi między lekami obniżającymi cukier, jedzeniem i aktywnością fizyczną. Do typowych przyczyn należą:

• leki – za duża dawka insuliny lub niektórych leków doustnych w stosunku do zjedzonego posiłku, pomyłka w dawkowaniu, zmiana leczenia,
• pominięty lub opóźniony posiłek – zwłaszcza po przyjęciu leku,
• mniej węglowodanów niż zwykle – na przykład przy nagłej zmianie diety,
• wysiłek fizyczny – intensywny lub dłuższy niż zwykle, także praca w ogrodzie czy długi spacer; spadek cukru może nastąpić nawet kilka godzin później,
• alkohol – hamuje uwalnianie glukozy przez wątrobę, szczególnie gdy pijemy na pusty żołądek; o tym, po jakim czasie od wypicia alkoholu można bezpiecznie usiąść za kierownicą, piszemy w tekście po jakim czasie od alkoholu można prowadzić samochód,
• choroby – infekcje z wymiotami lub biegunką, niewydolność nerek lub wątroby, niektóre zaburzenia hormonalne.

Rzadziej niedocukrzenie zdarza się u osób bez cukrzycy. Bywa wtedy związane z niektórymi lekami, chorobami narządów, zaburzeniami hormonalnymi lub zabiegami na przewodzie pokarmowym. Takie epizody zawsze wymagają diagnostyki u lekarza, bo przyczyna może być poważna.

Czym jest hipoglikemia reaktywna

Tym terminem określa się spadki cukru, które pojawiają się kilka godzin po posiłku. Objawy przypominają klasyczne niedocukrzenie, ale nie każde złe samopoczucie po jedzeniu oznacza niski cukier. Rozpoznanie powinien postawić lekarz na podstawie badań, a nie samego samopoczucia.

Pierwsza pomoc przy niskim cukrze

Sposób postępowania zależy przede wszystkim od tego, czy osoba jest przytomna i może bezpiecznie połykać.

Osoba przytomna, może przełykać

1. Jeśli to możliwe, zmierz poziom cukru glukometrem. Gdy nie ma takiej możliwości, a objawy wskazują na niedocukrzenie, działaj tak, jakby cukier był niski.
2. Podaj szybko przyswajalne węglowodany, zwykle 15–20 g glukozy – na przykład kilka tabletek lub żel z glukozą, około szklanki słodkiego soku owocowego, słodzony napój (nie w wersji „light” ani „zero”) albo cukier rozpuszczony w wodzie. Dokładną porcję najlepiej ustalić z lekarzem.
3. Po około 15 minutach ponownie zmierz cukier albo oceń samopoczucie. Jeśli objawy nie ustępują, podaj kolejną porcję.
4. Gdy stan się poprawi, a do posiłku jest daleko, zjedz coś z węglowodanami złożonymi, na przykład kanapkę.

Czekolada, ciastka czy orzechy nie są dobrym pierwszym wyborem, bo tłuszcz spowalnia wchłanianie cukru. Przydadzą się dopiero później, jako przekąska stabilizująca.

Osoba nieprzytomna lub z drgawkami

• Natychmiast zadzwoń pod numer alarmowy 112 lub 999.
• Nie podawaj niczego do ust – ani jedzenia, ani picia. Grozi to zachłyśnięciem i uduszeniem.
• Jeśli oddycha, ułóż ją w pozycji bocznej bezpiecznej i obserwuj oddech do przyjazdu ratowników.
• Jeśli przestanie oddychać, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora.

Niektórzy chorzy na cukrzycę mają przepisany przez lekarza preparat glukagonu do podania w nagłych sytuacjach. Używają go osoby przeszkolone, zgodnie z zaleceniami lekarza i instrukcją. Nawet po skutecznym podaniu trzeba skontaktować się z lekarzem.

Hipoglikemia a cukrzyca – rola lekarza

U osób z cukrzycą każde niedocukrzenie, zwłaszcza powtarzające się, jest ważną informacją dla lekarza. Może oznaczać, że trzeba zmienić dawki leków, godziny posiłków albo sposób przygotowania do wysiłku. Takich zmian nie wprowadza się samodzielnie – decyzję podejmuje lekarz prowadzący lub diabetolog.

Pomocny jest dzienniczek, w którym zapisuje się wyniki pomiarów, objawy, posiłki, aktywność i ewentualne okoliczności, takie jak alkohol czy infekcja. Coraz więcej osób korzysta też z systemów ciągłego monitorowania glikemii, które ostrzegają o spadkach cukru. O dobór metody najlepiej zapytać w poradni diabetologicznej.

Szczególną uwagę lekarze zwracają na tzw. nieświadomość hipoglikemii. Część chorych, zwłaszcza po wielu latach cukrzycy lub po częstych epizodach, przestaje odczuwać wczesne objawy ostrzegawcze. Niedocukrzenie od razu przechodzi wtedy w zaburzenia świadomości, co jest bardzo niebezpieczne, na przykład podczas prowadzenia samochodu.

Jak zapobiegać niedocukrzeniu

Ryzyko można znacznie zmniejszyć kilkoma codziennymi nawykami. Osoby z cukrzycą powinny ustalić szczegóły z lekarzem i edukatorem diabetologicznym, ale część zasad sprawdza się u większości osób.

• Jedz regularnie i nie pomijaj posiłków, zwłaszcza po przyjęciu leków obniżających cukier.
• Noś przy sobie szybko działające węglowodany, na przykład tabletki z glukozą.
• Mierz cukier przed wysiłkiem, w jego trakcie przy dłuższej aktywności i po nim.
• Pij alkohol ostrożnie i nigdy na pusty żołądek; pamiętaj, że jego wpływ może się utrzymywać do następnego dnia.
• Jeśli przyjmujesz leki, które mogą wywołać niedocukrzenie, sprawdź poziom glukozy przed jazdą samochodem i nie prowadź przy niskim wyniku.
• Powiedz bliskim, współpracownikom i trenerom, jak rozpoznać niedocukrzenie i jak pomóc.
• Noś informację o chorobie – kartkę w portfelu, bransoletkę lub zapis w telefonie.

Pomocna bywa też konsultacja z dietetykiem, który pomoże ułożyć jadłospis z regularnymi posiłkami. O tym, jak się do niej przygotować, piszemy w poradniku wizyta u dietetyka.

Kiedy iść do lekarza

Do lekarza warto zgłosić się zawsze, gdy niedocukrzenie się powtarza, występuje w nocy albo gdy nie potrafisz wskazać jego przyczyny. Pilnej pomocy wymaga każdy epizod ciężki, w którym potrzebna była pomoc innej osoby lub ratowników.

Osoby bez rozpoznanej cukrzycy, które miewają objawy podobne do hipoglikemii, powinny zacząć od wizyty u lekarza rodzinnego. Na podstawie wywiadu i badań lekarz oceni, czy rzeczywiście dochodzi do spadków cukru, i w razie potrzeby skieruje do specjalisty, na przykład endokrynologa lub diabetologa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy hipoglikemia może wystąpić u osoby bez cukrzycy?

Tak, choć zdarza się to rzadziej. Może mieć związek z alkoholem, długim wysiłkiem bez jedzenia, niektórymi lekami lub chorobami. Powtarzające się objawy wymagają badań u lekarza.

Co najszybciej podnosi poziom cukru?

Szybko przyswajalne węglowodany, takie jak tabletki lub żel z glukozą, słodki sok czy słodzony napój. Podaje się je wyłącznie osobie przytomnej, która może bezpiecznie połykać.

Czy można dać czekoladę przy niedocukrzeniu?

Nie jest to najlepszy pierwszy wybór, bo zawarty w niej tłuszcz spowalnia wchłanianie cukru. Lepiej sprawdza się glukoza lub słodki napój, a czekolada może być przekąską później.

Co robić, gdy osoba z cukrzycą straciła przytomność?

Wezwać pogotowie pod numerem 112, niczego nie podawać do ust, ułożyć osobę w pozycji bocznej bezpiecznej i kontrolować oddech. Glukagon może podać osoba przeszkolona, jeśli chory ma go przepisanego.

Czy hipoglikemia jest groźna?

Lekkie epizody zwykle szybko mijają po podaniu cukru, ale ciężkie niedocukrzenie może prowadzić do utraty przytomności i drgawek. Dlatego każde niedocukrzenie wymaga szybkiej reakcji, a epizody ciężkie lub powtarzające się – konsultacji z lekarzem.