Zdrowie i medycyna – rzetelnie i z umiarem

Choroby i objawy

Anemia – objawy, przyczyny i badania

Anemia, czyli niedokrwistość, to stan, w którym krew przenosi mniej tlenu niż powinna. Objawy anemii rozwijają się zwykle powoli, dlatego łatwo je przeoczyć albo zrzucić na przemęczenie, stres czy brak snu. Pamiętaj jednak, że rozpoznanie anemii zawsze wymaga badania krwi i oceny lekarza.

Niedokrwistość nie jest osobną chorobą, lecz objawem innego problemu zdrowotnego, którego przyczynę trzeba ustalić. Może wynikać z niedoboru żelaza, witamin, utraty krwi albo chorób przewlekłych. Ustalenie przyczyny jest równie ważne jak samo stwierdzenie anemii.

Czym jest anemia

Za transport tlenu odpowiadają czerwone krwinki, czyli erytrocyty, a w nich hemoglobina. O anemii mówimy, gdy stężenie hemoglobiny, liczba krwinek czerwonych lub hematokryt spadają poniżej norm dla wieku i płci. W efekcie tkanki i narządy dostają mniej tlenu, a serce i płuca muszą pracować intensywniej, by to wyrównać.

Ilustracja czerwonych krwinek przepływających przez naczynie krwionośne
Krwinki czerwone z hemoglobiną przenoszą tlen do tkanek.

Często przytaczane kryteria Światowej Organizacji Zdrowia przyjmują, że u dorosłych kobiet niebędących w ciąży o anemii świadczy hemoglobina poniżej 12 g/dl, a u dorosłych mężczyzn poniżej 13 g/dl. W ciąży i u dzieci progi są inne.

Anemia – objawy, które warto znać

Objawy anemii zależą od tego, jak bardzo spadła hemoglobina i jak szybko to się stało. Przy łagodnej, powoli narastającej niedokrwistości organizm długo się przystosowuje i dolegliwości bywają skąpe. Natomiast szybka utrata krwi daje objawy wyraźne i gwałtowne.

Najczęściej opisywane objawy to:

  • przewlekłe zmęczenie, osłabienie, senność,
  • bladość skóry, spojówek i błon śluzowych,
  • zadyszka przy wysiłku, który wcześniej nie sprawiał trudności,
  • kołatanie serca, przyspieszone tętno,
  • zawroty i bóle głowy, mroczki przed oczami,
  • zimne dłonie i stopy, większa wrażliwość na chłód,
  • trudności z koncentracją, rozdrażnienie.

Objawy sugerujące konkretny niedobór

Niektóre dolegliwości mogą podpowiadać lekarzowi kierunek poszukiwań. Przy niedoborze żelaza pojawiają się czasem łamliwe paznokcie, pęknięcia w kącikach ust, wygładzony język czy nasilone wypadanie włosów – o innych przyczynach tego ostatniego problemu przeczytasz w tekście o wypadaniu włosów u kobiet. Zdarza się też nietypowa ochota na jedzenie lodu, kredy lub ziemi.

Z kolei przy niedoborze witaminy B12 mogą wystąpić mrowienie i drętwienie dłoni lub stóp, zaburzenia równowagi, a także problemy z pamięcią i nastrojem. Takie objawy wymagają pilnej diagnostyki, bo nieleczony niedobór może uszkadzać układ nerwowy.

Najczęstsze przyczyny niedokrwistości

Przyczyny anemii można podzielić na trzy grupy: zbyt mała produkcja krwinek, ich utrata oraz nadmierny rozpad. W praktyce najczęściej spotyka się niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Niedobór żelaza i utrata krwi

Żelazo jest niezbędne do budowy hemoglobiny. Jego niedobór może wynikać z:

  • obfitych lub przedłużających się miesiączek,
  • przewlekłego krwawienia z przewodu pokarmowego, czasem niewidocznego gołym okiem,
  • zwiększonego zapotrzebowania, na przykład w ciąży i w okresie szybkiego wzrostu,
  • ubogiej lub źle zbilansowanej diety, zwłaszcza bezmięsnej,
  • zaburzeń wchłaniania, na przykład w celiakii lub po operacjach żołądka.

U mężczyzn i u kobiet po menopauzie niedobór żelaza bez oczywistej przyczyny zawsze wymaga wyjaśnienia, ponieważ może być pierwszym sygnałem utajonego krwawienia z przewodu pokarmowego.

Inne przyczyny

Anemia może też wynikać z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego, chorób przewlekłych (na przykład zapalnych, nerek, nowotworów), chorób szpiku kostnego, a także z nadmiernego rozpadu krwinek, czyli hemolizy. Niektóre postacie mają podłoże dziedziczne. Rozróżnienie tych przyczyn należy do lekarza i często wymaga kilku badań.

Kiedy objawy anemii wymagają pilnej pomocy

Większość przypadków niedokrwistości diagnozuje się spokojnie, w ramach wizyty u lekarza rodzinnego. Są jednak sytuacje, które wymagają szybkiego działania.

Niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub wezwij pomoc pod numerem 112, jeśli występują:

  • czarne, smoliste stolce albo krew w stolcu,
  • wymioty krwią lub treścią przypominającą fusy od kawy,
  • omdlenie lub uczucie, że zaraz się zemdleje,
  • duszność w spoczynku, ból w klatce piersiowej,
  • bardzo obfite krwawienie, którego nie da się opanować,
  • nagłe zażółcenie skóry i ciemny mocz.

Badania przy podejrzeniu anemii

Podstawowym badaniem jest morfologia krwi. Pokazuje stężenie hemoglobiny, liczbę krwinek czerwonych, hematokryt i tak zwane wskaźniki czerwonokrwinkowe. Szczegółowo omawiamy je w tekście Morfologia krwi – jak czytać wyniki.

Dłonie w rękawiczkach trzymają statyw z probówkami krwi z fioletowymi korkami
Podstawą diagnostyki niedokrwistości jest morfologia krwi. Zdjęcie: AhmadArdity / Pixabay

Szczególnie przydatny jest wskaźnik MCV, czyli średnia objętość krwinki. Pomaga wstępnie ustalić typ niedokrwistości:

  • małe krwinki (niskie MCV) często towarzyszą niedoborowi żelaza,
  • duże krwinki (wysokie MCV) mogą wskazywać na niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego,
  • krwinki o prawidłowej wielkości zdarzają się m.in. w anemii chorób przewlekłych lub po świeżej utracie krwi.

Badania uzupełniające

W zależności od wyniku morfologii lekarz może zlecić dalsze badania, na przykład:

  • ferrytynę, która odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie,
  • żelazo w surowicy i całkowitą zdolność wiązania żelaza,
  • witaminę B12 i kwas foliowy,
  • retikulocyty, czyli młode krwinki czerwone,
  • rozmaz krwi obwodowej,
  • badania nerek, tarczycy i wskaźniki stanu zapalnego,
  • badanie kału na krew utajoną, a przy wskazaniach – gastroskopię lub kolonoskopię.

Na przykład u kobiety z obfitymi miesiączkami i niską ferrytyną lekarz skupi się raczej na gospodarce żelazem i konsultacji ginekologicznej. Natomiast u starszego mężczyzny z tym samym wynikiem priorytetem będzie znalezienie źródła ewentualnego krwawienia.

Leczenie i profilaktyka niedokrwistości

Leczenie anemii zależy od jej przyczyny, dlatego nie ma jednego uniwersalnego sposobu. Czasem wystarczy uzupełnienie niedoboru, a czasem konieczne jest leczenie choroby podstawowej. Rodzaj preparatu, dawkę i czas kuracji ustala lekarz, a skuteczność sprawdza się kontrolnymi badaniami krwi.

W profilaktyce niedokrwistości z niedoboru pomaga zróżnicowana dieta. Żelazo znajduje się między innymi w mięsie, rybach, jajach, roślinach strączkowych, pestkach i zielonych warzywach liściastych. Jego wchłanianie z produktów roślinnych poprawia witamina C, na przykład z papryki czy natki pietruszki. Z kolei kawa i herbata pite do posiłku mogą je ograniczać.

Osoby na diecie wegańskiej powinny pamiętać o witaminie B12, której praktycznie brak w produktach roślinnych. Sposób jej uzupełniania warto omówić z lekarzem lub dietetykiem.

Kto powinien regularnie badać krew

Kontrolna morfologia przydaje się każdemu dorosłemu w ramach badań okresowych. Częściej warto ją wykonywać kobietom z obfitymi miesiączkami, kobietom w ciąży i planującym ciążę, osobom na dietach eliminacyjnych, honorowym dawcom krwi, osobom starszym oraz chorującym przewlekle. Częstotliwość badań najlepiej ustalić z lekarzem rodzinnym.

Anemia u kobiet, w ciąży i u osób starszych

Niedokrwistość częściej dotyka niektórych grup, a jej objawy bywają u nich mylone z innymi dolegliwościami.

U kobiet w wieku rozrodczym najczęstszą przyczyną są obfite miesiączki. Jeśli krwawienie trwa długo, wymaga częstej zmiany podpasek lub tamponów albo pojawiają się duże skrzepy, warto porozmawiać o tym z ginekologiem. Takie miesiączki same w sobie są powodem do diagnostyki.

W ciąży zapotrzebowanie na żelazo i kwas foliowy wyraźnie rośnie, dlatego morfologię wykonuje się w ramach rutynowej opieki prenatalnej. Interpretacja wyników u kobiet w ciąży różni się od standardowej, więc ocenę zawsze zostawia się lekarzowi prowadzącemu.

Z kolei u osób starszych objawy anemii, takie jak osłabienie, zawroty głowy czy spadek sprawności, często przypisuje się wiekowi. Tymczasem niedokrwistość może u nich nasilać objawy chorób serca i zwiększać ryzyko upadków. Każdy nowy spadek hemoglobiny w tym wieku warto więc wyjaśnić.

Najczęściej zadawane pytania

Czy anemia zawsze daje objawy?

Nie. Łagodna, powoli narastająca niedokrwistość może przez długi czas przebiegać bez wyraźnych objawów i zostać wykryta dopiero w rutynowej morfologii. Dlatego badania kontrolne mają sens także u osób, które czują się dobrze.

Czy przewlekłe zmęczenie oznacza anemię?

Niekoniecznie. Zmęczenie ma wiele przyczyn, od niedoboru snu przez choroby tarczycy po depresję. Anemia jest jedną z nich, a sprawdzenie morfologii to prosty pierwszy krok, który warto omówić z lekarzem.

Czy można samemu leczyć anemię dietą?

Dieta wspiera profilaktykę, ale rozpoznana niedokrwistość wymaga ustalenia przyczyny. Sama zmiana jadłospisu nie pomoże, jeśli źródłem problemu jest krwawienie, zaburzenia wchłaniania czy choroba przewlekła.

Jak szybko poprawiają się wyniki po rozpoczęciu leczenia?

To zależy od przyczyny i stopnia niedokrwistości. Poprawa samopoczucia bywa odczuwalna wcześniej niż pełna normalizacja wyników. Termin badań kontrolnych wyznacza lekarz prowadzący.

Czy anemia może być groźna?

Ciężka lub szybko narastająca anemia obciąża serce i może prowadzić do poważnych powikłań. Groźna bywa też jej przyczyna, na przykład ukryte krwawienie. Dlatego każdy wynik poniżej normy warto skonsultować z lekarzem.

Zobacz również